سید ایلیا جعفرپور : گم کردن مسیر در طبیعت می تواند یک برنامه لذت بخش کوهنوردی را به موقعیتی خطرناک تبدیل کند. اگرچه تلفن همراه، ساعت هوشمند و دستگاه های GPS مسیریابی را سادهتر کردهاند، اما تمام شدن باتری، خرابی دستگاه، نبود آنتن یا شرایط نامساعد جوی ممکن است دسترسی به ابزارهای دیجیتال را محدود کند. به همین دلیل، یادگیری پیدا کردن مسیر بدون GPS یکی از مهارت های ضروری برای کوهنوردان، طبیعتگردان و افرادی است که در مناطق ناشناخته سفر میکنند. نقشه خوانی، استفاده از قطب نما، بررسی عوارض زمین و توجه به نشانه های طبیعی، مهمترین روش های جهتیابی در طبیعت هستند.
مهمترین اصل جهتیابی این است که پیش از گم شدن، اطلاعات کافی درباره مسیر داشته باشید. قبل از شروع برنامه، بهتر است موارد زیر را بررسی کنید:
نقطه شروع و پایان مسیر
مسیرهای فرعی و دوراهی ها
ارتفاع قله ها، گردنهها و دره ها
محل رودخانه ها، چشمه ها و پناهگاه ها
جهت کلی حرکت
مدتزمان تقریبی رفت و برگشت
پیشبینی وضعیت آبوهوا
بهتر است نقشه مسیر را فقط در تلفن همراه ذخیره نکنید. همراه داشتن یک نسخه چاپی یا نقشه توپوگرافی منطقه، در شرایط اضطراری بسیار مفید است.
جهتیابی با نقشه و قطبنما
مطمئنترین روش پیدا کردن مسیر بدون تجهیزات دیجیتال، استفاده هم زمان از نقشه و قطبنما است. قطبنما جهت شمال مغناطیسی را نشان می دهد و نقشه موقعیت مسیر، ارتفاعات، درهها و عوارض طبیعی را مشخص میکند.
برای پیدا کردن جهت حرکت:
نقشه را روی یک سطح نسبتاً صاف قرار دهید.
قطبنما را از وسایل فلزی، تلفن همراه و آهنربا دور نگه دارید.
شمال نقشه را با شمال قطبنما هماهنگ کنید.
موقعیت تقریبی خود را با استفاده از کوهها، رودخانه ها، جادهها یا درههای اطراف پیدا کنید.
جهت مقصد را روی نقشه مشخص کرده و مسیر حرکت را انتخاب کنید.
قطب نما زمانی کاربردی است که کاربر بتواند نقشه را بهدرستی بخواند. بنابراین بهتر است پیش از اجرای برنامههای جدی، نقشهخوانی و کار با قطبنما را در محیطی امن تمرین کنید.
استفاده از عوارض طبیعی زمین
عوارض زمین یکی از بهترین منابع برای تشخیص موقعیت هستند. کوه ها، خطالرأس ها، گردنه ها، درهها، رودخانهها و جادههای خاکی معمولاً روی نقشه مشخص شدهاند و می توان از آنها برای تطبیق موقعیت واقعی با نقشه استفاده کرد. برای مثال، اگر روی نقشه یک رودخانه در سمت غرب مسیر و یک خطالرأس در سمت شرق آن قرار داشته باشد، مشاهده این دو عارضه می تواند محدوده تقریبی حضور شما را مشخص کند.
هنگام حرکت، به این موارد توجه داشته باشید:
شکل کلی قله ها و خطالرأسها
جهت شیب زمین
محل تلاقی درهها
جهت جریان آب
جادهها و مسیرهای مالرو
دکل ها، پناهگاهها و سازههای قابل مشاهده
بهتر است هر چند دقیقه یکبار پشت سر خود را نیز نگاه کنید. ظاهر مسیر هنگام بازگشت ممکن است کاملاً متفاوت باشد.
جهتیابی با خورشید
خورشید می تواند جهت تقریبی شرق و غرب را مشخص کند. بهطور کلی، خورشید از سمت شرق طلوع میکند و در غرب غروب می کند؛ اما محل دقیق طلوع و غروب در فصل های مختلف تغییر دارد. بنابراین این روش برای تعیین جهت تقریبی مناسب است و نباید تنها ابزار تصمیمگیری باشد.
روش سایه چوب
برای اجرای این روش:
یک چوب نسبتاً صاف را بهصورت عمودی در زمین قرار دهید.
انتهای سایه را با یک سنگ علامتگذاری کنید.
حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه صبر کنید.
محل جدید انتهای سایه را دوباره علامت بزنید.
خط میان دو علامت، جهت تقریبی غرب به شرق را نشان میدهد.
علامت اول تقریباً در سمت غرب و علامت دوم تقریباً در سمت شرق قرار میگیرد. با ایستادن روی این خط، می توان شمال و جنوب را نیز بهصورت تقریبی تشخیص داد.
جهتیابی با ستاره قطبی
در شب های صاف و در نیمکره شمالی، ستاره قطبی یکی از نشانه های مناسب برای پیدا کردن جهت شمال است. برای یافتن آن میتوان از صورت فلکی دب اکبر یا ملاقه بزرگ کمک گرفت.
دو ستاره انتهایی کاسه دب اکبر را در نظر بگیرید و خط فرضی میان آن ها را حدود پنج برابر ادامه دهید. در امتداد این خط به ستاره نسبتاً روشنی می رسید که همان ستاره قطبی است. جهت رو به ستاره قطبی، شمال تقریبی را نشان میدهد.
این روش در هوای ابری، مهآلود یا مناطقی با آلودگی نوری شدید قابل استفاده نیست.
استفاده از جهت حرکت آب
آب معمولاً از ارتفاعات به سمت نقاط پایینتر حرکت میکند. دنبال کردن مسیر رودخانه یا آبراه می تواند در برخی مناطق شما را به دره، جاده، روستا یا محل سکونت برساند؛ اما این روش همیشه ایمن نیست. مسیر رودخانهها ممکن است وارد آبشار، تنگه، پرتگاه یا مناطق صعب العبور شود. بنابراین پیش از دنبال کردن آبراه، شیب زمین و شرایط مسیر را بررسی کنید. در بسیاری از مواقع، حرکت در امتداد ارتفاعات یا بازگشت به آخرین نقطه شناختهشده، انتخاب مطمئنتری است.
علامتگذاری مسیر هنگام حرکت
هنگام ورود به مسیرهای فرعی یا مناطق کمتردد، بهتر است نشانههای قابل تشخیص مسیر را به خاطر بسپارید. تقاطعها، صخره های مشخص، درختان متفاوت، چشمهها و تغییرات شیب میتوانند بهعنوان نقاط مرجع استفاده شوند.
برای جلوگیری از آسیب به طبیعت، روی درختان علامت ایجاد نکنید و سنگچین های دائمی نسازید. میتوانید موقعیت نشانهها را روی نقشه یادداشت کنید یا از روبان های مخصوص مسیریابی استفاده کنید؛ به شرط آنکه هنگام بازگشت آنها را جمعآوری کنید.
اگر مسیر را گم کردیم چه کار کنیم؟
وقتی متوجه شدید مسیر را گم کردهاید، ادامه حرکت سریع و بدون برنامه معمولاً شرایط را بدتر میکند. ابتدا توقف کنید و موقعیت را ارزیابی کنید.
روش مناسب در چنین شرایطی شامل چهار مرحله است:
توقف: حرکت را متوقف کنید. چند دقیقه استراحت کرده و از تصمیمگیری عجولانه خودداری کنید.
فکر کردن: آخرین نقطهای را که از موقعیت خود مطمئن بودید به یاد بیاورید. بررسی کنید از کدام دوراهی، رودخانه یا عارضه طبیعی عبور کردهاید.
مشاهده: نقشه، قطبنما، ساعت، ارتفاع، وضعیت هوا و عوارض اطراف را بررسی کنید. به صداهای احتمالی مانند جریان آب، خودرو یا حضور افراد توجه داشته باشید.
برنامهریزی: در صورتی که مسیر برگشت را با اطمینان می شناسید، به آخرین نقطه مشخص بازگردید. اگر از موقعیت خود مطمئن نیستید، بهخصوص در تاریکی، مه یا هوای نامساعد، بهتر است در یک محل امن بمانید و برای درخواست کمک اقدام کنید.
تجهیزات ضروری برای جهتیابی و شرایط اضطراری
حتی در برنامههای کوتاه، همراه داشتن تجهیزات پایه میتواند از بروز مشکل جدی جلوگیری کند. وسایل مهم شامل موارد زیر هستند:
نقشه توپوگرافی منطقه
قطب نمای استاندارد
سوت نجات
هدلامپ و باتری اضافه
پوشاک کوهنوردی گرم و ضدآب
آب و غذای اضطراری
پتوی نجات
جعبه کمکهای اولیه
پاوربانک
دفترچه و مداد
سوت نجات در محیط کوهستان معمولاً بهتر از فریاد زدن صدا را منتقل میکند و انرژی کمتری از فرد میگیرد. سه سوت متوالی نیز بهطور رایج بهعنوان علامت درخواست کمک شناخته میشود.
نکات مهم برای جلوگیری از گم شدن در کوهستان
برای کاهش احتمال گم شدن، فقط به فناوری وابسته نباشید. حتی زمانی که از GPS استفاده می کنید، مسیر را روی نقشه بررسی کرده و جهت کلی حرکت را بدانید. قبل از حرکت، برنامه سفر، مسیر، ساعت بازگشت و محل پارک خودرو را به یک فرد مطمئن اطلاع دهید. از ترک مسیر اصلی بدون دلیل خودداری کنید و در صورت تغییر شرایط جوی، پیش از دشوار شدن بازگشت، تصمیم به عقبنشینی بگیرید.
در برنامههای گروهی نیز فاصله افراد نباید بهاندازهای باشد که ارتباط دیداری یا صوتی از بین برود.
جمعبندی کلی:
پیدا کردن مسیر بدون GPS بر پایه یک نشانه یا روش خاص انجام نمی شود. بهترین نتیجه زمانی به دست میآید که نقشه خوانی، قطب نما، عوارض طبیعی، موقعیت خورشید و نشانه های مسیر در کنار یکدیگر استفاده شوند. نقشه و قطبنما دقیقترین ابزارهای غیرالکترونیکی جهتیابی هستند، اما استفاده صحیح از آنها به آموزش و تمرین نیاز دارد. پیش از ورود به مسیرهای ناشناخته، بهتر است این مهارتها را در محیط های امن تمرین کنید و تجهیزات ضروری مانند قطبنما، نقشه، چراغ پیشانی، سوت نجات و لوازم بقا را متناسب با نوع برنامه همراه داشته باشید.
