مریم مشایخ : در کوهستان، گردنه فقط گذرگاهی میان دو ارتفاع نیست؛ نقطه‌ای است که توان جسمانی، استقامت ذهنی و کیفیت تصمیم‌گیری کوهنورد هم‌زمان به آزمون گذاشته می‌شوند. آن سوی گردنه شاید مسیر فرود آغاز شود، اما رسیدن به بلندترین نقطه گذرگاه، الزاماً به معنای عبور از دشوارترین بخش برنامه نیست. گاهی خستگی انباشته، کاهش اکسیژن قابل‌دسترس در ارتفاع و تغییرات ناگهانی هوا، درست در لحظه‌ای که کوهنورد خود را نزدیک پایان سختی‌ها می‌بیند، خطر را افزایش می‌دهند. مدیریت خستگی در این شرایط، نه توصیه‌ای جانبی، بلکه بخشی اساسی از دانش کوهنوردی حرفه‌ای است.

یکی از اشتباهات رایج، افزایش سرعت با نزدیک شدن به گردنه است؛ رفتاری که اغلب از اشتیاق رسیدن یا تصور پایان دشواری مسیر ناشی می‌شود. چنین شتابی می‌تواند ذخایر انرژی را سریع‌تر مصرف کند و توان لازم برای ادامه مسیر یا بازگشت را کاهش دهد. حرکت با گام‌های کوتاه و منظم، حفظ ریتمی متناسب با آمادگی جسمانی و پرهیز از تغییرات ناگهانی سرعت، به بدن فرصت می‌دهد فشار فعالیت را بهتر مدیریت کند. هدف، رسیدن به گردنه در کوتاه‌ترین زمان نیست؛ هدف، عبور از آن با حفظ توان کافی برای ادامه برنامه است.

ارتفاع، معادله خستگی را پیچیده‌تر می‌کند. با افزایش ارتفاع، فشار اکسیژن کاهش می‌یابد و فعالیتی که در ارتفاع پایین‌تر آسان به نظر می‌رسد، می‌تواند به تنگی نفس و افت محسوس عملکرد منجر شود. سردرد، تهوع، سرگیجه و ضعف غیرعادی نیز نباید صرفاً به خستگی معمول نسبت داده شوند؛ این نشانه‌ها ممکن است بیانگر بیماری ارتفاع باشند و نیاز به توقف صعود و ارزیابی وضعیت داشته باشند. در مواجهه با علائم شدید یا رو به وخامت، پایین آمدن و دریافت کمک پزشکی اهمیت حیاتی دارد. هیچ برنامه زمانی یا هدف صعودی نباید بر سلامت افراد مقدم شود.

تأمین انرژی و مایعات نیز باید پیش از بروز فرسودگی جدی مورد توجه قرار گیرد. مصرف تدریجی مواد غذایی مناسب، نوشیدن متناسب با نیاز بدن و استفاده از توقف‌های کوتاه و هدفمند، می‌تواند به حفظ توان حرکتی کمک کند. در عین حال، وزن کوله‌پشتی، پوشاک نامتناسب و تجهیزات غیرضروری، هزینه حرکت را افزایش می‌دهند. برنامه‌ریزی برای گردنه‌های مرتفع باید از انتخاب تجهیزات و تنظیم زمان حرکت آغاز شود، نه زمانی که خستگی فرصت تصمیم‌گیری دقیق را محدود کرده است.

در برنامه‌های گروهی، سرعت باید با توان ضعیف‌ترین عضو و شرایط واقعی مسیر هماهنگ باشد. پنهان کردن خستگی از ترس عقب ماندن، خطری است که می‌تواند کل گروه را در معرض تصمیم‌های نادرست قرار دهد. سرپرست مسئول باید فضایی ایجاد کند که بیان ضعف، درد یا نشانه‌های غیرعادی بدون نگرانی ممکن باشد.

گردنه، پایان راه نیست؛ نقطه‌ای برای ارزیابی دوباره توان و شرایط پیش روست. کوهنورد باتجربه می‌داند که شجاعت واقعی در نادیده گرفتن خستگی خلاصه نمی‌شود، بلکه در شناخت محدودیت‌ها و تصمیم‌گیری به‌موقع معنا پیدا می‌کند. در ارتفاعات، موفقیت را کسی رقم می‌زند که نه‌فقط توان رسیدن به گردنه، بلکه هوشمندی عبور ایمن از آن و بازگشت سالم را نیز داشته باشد.

یکی از خطاهای رایج در پیمایش‌های گروهی، تعیین سرعت بر اساس توانایی افراد آماده‌تر است. کوهنوردان سریع‌تر ممکن است بدون احساس فشار پیش بروند، اما اعضای کم‌توان‌تر برای حفظ فاصله، ناچار به افزایش آهنگ حرکت می‌شوند؛ تلاشی که به‌تدریج تنفس را نامنظم، مصرف انرژی را بیشتر و تمرکز را کمتر می‌کند. پیامد این ناهماهنگی، تنها خستگی نیست؛ افزایش احتمال لغزش، تأخیر در رسیدن به نقاط حساس و پراکندگی گروه نیز از نتایج آن است. سرعت مطلوب باید با توجه به توان جمعی، دشواری مسیر، وزن کوله‌پشتی، شرایط جوی و وضعیت جسمانی اعضا تعیین شود؛ نه با رقابت پنهان میان کوهنوردان یا اصرار بر اجرای زمان‌بندی غیرواقع‌بینانه.

در مسیرهای ناهموار، حفظ ریتمی یکنواخت همیشه امکان‌پذیر نیست. عبور از شیب تند، حرکت روی سنگ‌های ناپایدار یا گذر از بخش‌های فنی، به کاهش سرعت و افزایش دقت نیاز دارد؛ درحالی‌که مسیرهای هموارتر فرصت بازیابی نسبی را فراهم می‌کنند. سرپرست آگاه، به‌جای تحمیل آهنگی ثابت، سرعت حرکت را متناسب با ویژگی‌های زمین تنظیم می‌کند و زمان کافی برای عبور ایمن همه اعضا در نظر می‌گیرد. استراحت‌های کوتاه و هدفمند، بررسی وضعیت افراد و توجه به نشانه‌های خستگی، باید بخشی از مدیریت پیوسته گروه باشند، نه واکنشی دیرهنگام پس از بروز مشکل.

بااین‌حال، مدیریت سرعت تنها به تنظیم گام‌ها محدود نمی‌شود؛ کیفیت ارتباطات گروهی نیز در آن نقشی اساسی دارد. تعیین نفر پیشرو و عقب‌دار، توافق بر نقاط توقف، اطلاع‌رسانی درباره تغییرات مسیر و جلوگیری از ایجاد فاصله‌های خطرناک، به حفظ انسجام کمک می‌کند. سرپرست باید فضایی ایجاد کند که اعضا بتوانند خستگی، اضطراب یا ناتوانی خود را بدون نگرانی از قضاوت دیگران بیان کنند. پنهان‌کردن ضعف برای عقب‌نماندن از گروه، یکی از خطرهایی است که با مدیریت مسئولانه و فرهنگ حرفه‌ای می‌توان از آن پیشگیری کرد.

در نهایت، زمان رسیدن به مقصد هرگز نباید مهم‌تر از سلامت کسانی باشد که برای رسیدن به آن تلاش می‌کنند. برنامه‌ای که با چند دقیقه تأخیر اما با تصمیم‌گیری درست و بازگشت ایمن به پایان برسد، موفق‌تر از پیمایشی است که رکورد سرعت را ثبت کند اما توان جسمی و تمرکز اعضا را به مرز خطر برساند. کوهنوردی گروهی، میدان نمایش برتری فردی نیست؛ تمرین هماهنگی، مسئولیت‌پذیری و احترام به تفاوت توانایی‌هاست. در کوهستان، گروه زمانی سریع حرکت می‌کند که درست حرکت کند؛ و درست حرکت‌کردن یعنی هیچ‌کس برای جبران شتاب دیگران، ایمنی خود را به خطر نیندازد.

جمشید پرهیزکار :  در کوهستان زمستانی، همه بهمن‌ها یکسان آغاز نمی‌شوند و به یک شکل نیز حرکت نمی‌کنند؛ اما هر دو می‌توانند در چند ثانیه، چشم‌اندازی آرام را به صحنه‌ای مرگبار تبدیل کنند. تفاوت میان بهمن تخته‌ای و بهمن پودری، صرفاً تفاوتی در ظاهر توده‌های برف نیست، بلکه به سازوکار شکست، نحوه حرکت برف و نوع خطری مربوط می‌شود که کوهنوردان، اسکی‌بازان و نیروهای امدادی با آن روبه‌رو هستند. شناخت این دو پدیده، زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که از سطح تعاریف علمی فراتر برود و به بخشی از تصمیم‌گیری پیش از ورود به دامنه‌های برفی تبدیل شود؛ جایی که یک تشخیص نادرست ممکن است فرصت بازگشت را از بین ببرد.

بهمن تخته‌ای معمولاً زمانی شکل می‌گیرد که لایه‌ای نسبتاً منسجم از برف روی لایه‌ای ضعیف و ناپایدار قرار داشته باشد. با ایجاد شکست در لایه ضعیف، ترک می‌تواند در سطحی گسترده گسترش یابد و بخش بزرگی از پوشش برف به شکل قطعه‌ای نسبتاً یکپارچه از دامنه جدا شود. مرز شکست گاهی به‌صورت خطی واضح در بالادست دیده می‌شود و توده جداشده با حرکت در شیب، به قطعات کوچک‌تر تبدیل می‌شود. نکته نگران‌کننده آن است که آغاز شکست الزاماً به حضور مستقیم کوهنورد در نقطه‌ای آشکارا ناپایدار محدود نیست؛ بار ناشی از حرکت انسان می‌تواند در شرایط خاص، لایه ضعیف را فعال کند و شکست را به بخش‌های مجاور گسترش دهد. به همین دلیل، ظاهر مستحکم سطح برف هیچ تضمینی برای پایداری آن نیست.

در مقابل، اصطلاح بهمن پودری معمولاً به بهمن‌هایی اشاره دارد که در آن‌ها برف به شکل توده‌ای بسیار سبک، آشفته و معلق در هوا حرکت می‌کند و ابری از ذرات برف در پیشانی یا پیرامون جریان شکل می‌گیرد. این نوع حرکت اغلب در شرایطی پدید می‌آید که برف با سرعت زیاد به جریان آشفته‌ای تبدیل شود؛ گاهی در ادامه حرکت یک بهمن بزرگ و گاهی با سازوکارهایی متفاوت، بسته به وضعیت برف و شیب. ابر برفی حاصل می‌تواند با سرعت بالا گسترش یابد و دید را به‌شدت کاهش دهد. در بهمن‌های پودری بزرگ، جریان هوا و ذرات معلق نیز خطرآفرین‌اند و قدرت تخریب آن‌ها ممکن است بسیار فراتر از آن چیزی باشد که ظاهر سبک و ابری‌شان القا می‌کند.

با وجود این تفاوت‌ها، نباید بهمن تخته‌ای و بهمن پودری را دو گروه کاملاً جدا و مستقل تصور کرد. یک بهمن تخته‌ای ممکن است در مسیر حرکت متلاشی شود و بخش‌هایی از آن به جریانی آشفته و پودری تبدیل شوند. بنابراین، تشخیص نوع برف به‌تنهایی برای تعیین سطح خطر کافی نیست؛ شیب، ساختار لایه‌ها، میزان بارش، اثر باد، دما و شرایط مسیر همگی باید در ارزیابی دخالت داده شوند.

برای کوهنورد، مهم‌ترین پرسش این نیست که کدام بهمن تماشایی‌تر یا سریع‌تر است، بلکه این است که چه عواملی احتمال وقوع آن را افزایش می‌دهند و چگونه می‌توان از قرار گرفتن در مسیر خطر پیشگیری کرد. بررسی گزارش‌های روزانه بهمن، ارزیابی زمین، شناخت نشانه‌های ناپایداری و انتخاب مسیر جایگزین باید پیش از ورود به دامنه انجام شود. تجهیزات نجات، از جمله فرستنده‌گیرنده بهمن، کاوشگر و بیل، همراه با آموزش و تمرین مستمر ضروری‌اند، اما جایگزین پیشگیری نمی‌شوند. در کوهستان زمستانی، دانش زمانی جان نجات می‌دهد که به تصمیمی به‌موقع تبدیل شود؛ تصمیمی که گاهی به معنای چشم‌پوشی از یک مسیر زیبا و بازگشت از دامنه‌ای است که هنوز فرصت عبور ایمن از آن فراهم نشده است.